Trudne zachowania — czego dziecko próbuje nam powiedzieć

Rodzic dziecka w spektrum słyszy czasem radę: „trzeba być konsekwentnym”. Rada jest prawdziwa, ale bezużyteczna, dopóki nie wiadomo, w czym być konsekwentnym. Bo to samo zachowanie — na przykład rzucenie talerzem — może w poniedziałek znaczyć „za głośno”, a w środę „chcę, żebyś na mnie spojrzała”.

Zachowanie to komunikat

Punkt wyjścia w naszej pracy brzmi: każde zachowanie czemuś służy. Dziecko nie robi „na złość” i nie jest „rozpuszczone”. Robi to, co w jego doświadczeniu działa. Jeśli krzyk kończy nieznośny hałas, krzyk jest skutecznym narzędziem i będzie się powtarzał.

W praktyce terapeutycznej opisujemy zwykle cztery główne funkcje zachowania:

• ucieczka — dziecko chce przerwać coś trudnego, nudnego albo bolesnego sensorycznie,
• uwaga — chce kontaktu z drugą osobą, nawet negatywnego,
• dostęp — chce zdobyć przedmiot albo aktywność,
• autostymulacja — zachowanie samo w sobie daje potrzebne wrażenia i nie zależy od otoczenia.

Ta sama reakcja dorosłego przy różnych funkcjach daje różny skutek. Jeśli dziecko krzyczy, żeby uciec od zadania, a my zabieramy je od stolika — właśnie nauczyliśmy je, że krzyk działa. Jeśli krzyczy po uwagę, a my długo tłumaczymy, dlaczego tak nie wolno — dostało dokładnie to, o co prosiło.

Zapisuj, zanim zaczniesz działać

Najskuteczniejsze narzędzie, jakie możecie wprowadzić w domu, nie kosztuje nic: zeszyt. Przez dwa tygodnie notujcie trzy rzeczy — co działo się tuż przed zachowaniem, jak dokładnie wyglądało i co stało się zaraz po. Po kilkunastu wpisach wzorzec zwykle wychodzi sam i bywa zaskakujący: to nie „przedszkole go rozdrażnia”, tylko „zawsze po drugim przejściu do innej sali”.

Co pomaga, zanim dojdzie do wybuchu

Najlepsza interwencja to ta, która wydarza się dużo wcześniej niż zachowanie:

• przewidywalność — plan dnia w obrazkach, uprzedzanie o zmianach, zawsze ta sama kolejność czynności,
• zapowiadanie końca — „jeszcze dwa razy zjeżdżalnia i idziemy”, zamiast nagłego „koniec”,
• dostęp do komunikacji — dziecko, które ma czym poprosić o przerwę, rzadziej musi o nią walczyć,
• regulacja sensoryczna — słuchawki wyciszające, kącik do wycofania się, ruch przed trudnym zadaniem.

W trakcie: mniej słów, więcej spokoju

Gdy dziecko jest już w silnych emocjach, tłumaczenie nie dociera — układ nerwowy jest w trybie alarmowym. Wtedy działa: obniżenie głosu, ograniczenie słów do minimum, usunięcie zbędnych bodźców, zapewnienie bezpieczeństwa i przeczekanie. Rozmowa ma sens później, gdy dziecko wróci do równowagi.

I jeszcze jedno, o czym rzadko się mówi: trudne zachowanie dziecka nie jest oceną Waszego rodzicielstwa. Jest informacją. Im szybciej przestaniemy je odczytywać jako wyrok, tym więcej energii zostanie na szukanie przyczyny.

Jeśli w domu jest ciężko i nie wiecie, od czego zacząć — odezwijcie się do nas. Analiza funkcji zachowania to jedna z pierwszych rzeczy, które robimy z rodzicami.